Zapora i elektrownia na Kwisie koło Leśnej

Kwisa - lewobrzeżny dopływ Bobru przepływając przez Pogórze Izerskie zbiera wody z obszaru o powierzchni ponad 300 km2. Są to tereny wylesione w wyniku wieloletniej gospodarki człowieka. Powtarzające się często powodzie, zwłaszcza pod koniec XIX wieku, w tym katastrofalne w latach 1888 i 1897 zmusiły władze prowincji Śląskiej do podjęcia decyzji o budowie zapór i zbiorników retencyjnych. Profesor dr Otto Intze z Uniwersytetu w Akwizgranie (Achen) opracował system zabezpieczenia większych rzek górskich na terenie Sudetów. Był on również projektantem ciężkich zapór kamiennobetonowych. Pierwszą zaporą tego typu na Śląsku jest opisywana budowla usytuowana na początku przełomu Kwisy w twardych granitognejsach oczkowych i drobnoziarnistych powyżej Leśnej. Pracami kierował dr inż. Curt Bachmann, późniejszy budowniczy zapory w Pilchowicach na Bobrze i innych. Jesienią 1901 r. rozpoczęto roboty ziemne i górnicze przy drążeniu tunelu pierwszej sztolni obiegowej pod lewym brzegiem rzeki. Umożliwiło to potem na usypanie grodzy budowlanej, poniżej której wykuto w skałach miejsce na fundamenty zapory. Do robót strzałowych zużyto 32 tony dynamitu. Do ciężkich prac sprowadzono przeszło 450 robotników z Austrii i Włoch. Po pół roku była gotowa również druga sztolnia obiegowa pod prawym brzegiem. Przed przyczółkami zapory od strony jeziora wykonano upusty boczne do utrzymania stałego poziomu lustra wody. Nad upustami bocznymi wykuto 40 m głębokości upusty studzienne do przepływu wody powodziowej (660m3/s). Od góry przykrywają je ozdobne kraty.
Upusty boczne i denne łączą się ze sztolniami obiegowymi. W granitowych domkach koło przepustów znajdują się śluzy do regulacji przepływu wody sztolni obiegowych w przypadku konieczności opróżnienia zbiornika. Prace przy budowie korpusu zapory zakończono uroczyście 15 lipca 1905 r. Zużyto do jej wzniesienia przeszło 6oo wagonów cementu, 20 tyś. m3 piasku, 2,4 tyś. m3 wapna, 460 ton  stali zbrojeniowej

oraz miejscowych skał pochodzących z wykopów i pobliskich kamieniołomów. Masę betonową przygotowywano wg specjalnej receptury z dodatkiem tufu wulkanicznego sprowadzanego z Nadrenii. Dzięki zaporze powstał zbiornik o powierzchni 140 ha, pojemności 15 mln m3, w tym rezerwa powodziowa 8 mln m3. Jezioro zaporowe ma około 7 km długości, do 1 km szerokości z urozmaiconą linią brzegową.W latach 1905-1907 zbudowano poniżej zapory elektrownię, początkowo z trzema turbinami Francisa firmy J.M. Voith, a w 1908 r. dodano jeszcze 3 turbozespoły. Łączna moc elektrowni wynosi 2,61 MW. Jest najstarszą czynną elektrownią w Polsce. Woda na turbiny przepływa dwoma przepustami dennymi pod zaporą, na której znajdują się dwie śluzy. Dodatkowe śluzy na wypadek awarii zainstalowano w małych granitowych domkach u stóp zapory. Całkowita wysokość zapory wynosi 45 m, w tym nad poziomem gruntu 36 m . W stopie ma 38 m szerokości, a w koronie z ozdobnymi balustradami 8 m . Korona zapory znajduje się na wysokości 282 m n.p.m. Kubatura zapory wynosi 62 tyś. m3.
Jezioro Leśniańskie pełni dzisiaj trzy funkcje: energetyczną, retencyjną i rekreacyjną z możliwością wypoczynku i uprawiania sportów wodnych. Nad jeziorem, na cyplu skalnym wznosi się imponujący w kształcie zamek Czocha, a na drugim brzegu ruiny romantycznej budowli – zamku Rajsko. Poniżej zamku znajduje się przystań wodna. Wokół jeziora wytyczono trasy rowerowe i piesze do Gryfowa Śląskiego, Leśnej, Lubania i Świeradowa Zdroju.
Dojazd samochodem lub autokarem trasą Gryfów - Leśna – Lubań.

Informacje dot. zapory znajdują się na stronach: www.tauron-ekoenergia.pl

Opracował: Antoni Witczak

Galeria

Na mapie

Panorama 3d